Ku ngeen bokkoon tàmbali dafa yégle lu réy ci ayubés bii, te jàng nga yégle bi ba ñeenti yoon. Du ci kiñaan. Dangaa doon wut wàll bi koy leeral, kàddu gi wax nan la mu ko defe, te nekkul fa, ndax yégle yi duñu ko mës a ëmb.
Bàyyil sa xel ci nekk noonu. Bëgg-bëgg gi ngay am ngir xool bu wóor ku la jiitu, du ay aay ci sa jikko bu ñu war a jubbanti ak i jàngale santaayu. Yoon wu ñépp jaar la ngir xam lu mën a am ak lu ñu war a def ci kanam, te ñi am namm dañu koy def lu ëpp ndax ñoom ñoo di ñi doon jéem a toxu dëgg-dëgg. Jafe-jafe bi du ne mengale nga. Mooy ne mengale nga lu jaaduwul. Njeexital yi ñooy wàll bi feeñ te du jariñ. Yoon yi ñooy wàll bi ñu mën a roy, te am na anam bu wóor ngir jot ci ñoom.
Lu tax mengale gi di ma bàyyi ci lu gën a bon?
Ndax mengale gi ñu tàmm mooy njeexital kontar njeexital, te njeexital benn lim bu bàyyikoo te ànduwul ak benn ndigal. Gerber, Wheeler ak Suls dajale nañu juróom-benn-fukki at ci gëstu ci mengaleyu askan wi, gis nañu ne nit ñi lu ëpp dañuy tànn mengale ak ñi leen jiitu, te tontu bi gën a tas mooy wuute, du ndollent, te njeexital yi gën a tar ñoo ngi ci àtte gi ñuy def ci seen mën-mën ak ci seen xel.
Kon yég gu ñàkk fit gi mooy njeexitalu limu bu jaadu, du ay ñàkk ci sa bopp. Dafay leeral it lu tax ndigal lu ñu tàmm li di ne bàyyil mengale du mucc bu mu daje ak ku am namm. Mengale mooy ni ngay setal sa yoon, te doo bàyyi setal sa yoon.
Li di soppi njeexital bi mooy li ngay mengale. Lockwood ak Kunda gis nañu ne ku mën lool dafay yokk fit bu seen ndam melee ni lu ñu mën a àgg, te mu wàcce fit bu ko melul, te loolu ci wàll bi ki koy xool sopp dëgg-dëgg rekk. Mën-a-àgg gi mooy bumtu bi. Njeexital dafay mel ni lu ñu mënul àgg, ndax yaa ngi gis mbir mu mat ba noppi te ànduwul ak benn eskale. Yoon nag dafay mel ni lu ñu mën a àgg, ndax ay talaata lañu ko defare.
Lan laay laaj ci dëgg-dëgg?
Benn laaj: lan nga doon def bi nga tollu woon ci sama tolluwaay? Ba noppi ñaareelu laaj bu gën a gàtt: lan nga def ci juróom-benni weer yi jiitu lii?
Ñaari laaj yooyu ñoo yor li ëpp ci liggéey bi, te dañu leen di tontu, ndax yaa ngi laaj ci wàll bi ñuy bàkku te du ñu ci mës a wax. Yégle bi njeexital la. Juróom-benni weer yi ko jiitu yoon la, te ñi ëpp dinañu ko joxe bu leer bu fekkee am na ku ci laaj.
Yeneen laaj yu di génne yëf yu dëggu te du xalaat yu yaatu:
- Lan nga bàyyi doon def ngir am barab ci lii?
- Kan la ci dimbali, te nan la nit kooku xàmmee?
- Lan la nga jëkk a def bu jubadi?
- Ñaata la yàgg diggante ndogal li ak njeexital gi jëkk a feeñ?
Bu nga mënul laaj ci lu jub, defaraat ko ci firnde yu mbooloo mi mën a gis: li mu génne, fu mu feeñoon, ak ci ban toftale. Xoolal fan yi. Diggante ñaari at yi nekk diggante ndogalu nit ak yéglé bi mooy dëgg gi gën a jox fit, te mooy wàll bi yégle bi di bàyyi bés bu nekk.
Nan laay jëfandikoo li ma jàng te bañ a roy seen dund gépp?
Jëlal benn aada rekk te def ko benn weer. Benn. Ñàkk gi fi nekk du ne dangaa sàcc lu néew, mooy ne dangaa dugal sistemu nit ku nekk ci benn ayubés ba noppi bàyyi ko lépp ci fukkeelu fan bi.
Tànnal aada bi wees ñetti saytu: mu nekk ci sa loxo, mu mën a def ci tolluwaay bu gàtt ci sa bés bu gën a bon, te mu génne lu ñuy gis ci biir ñeenti ayubés. Génne lu bees ayubés bu nekk. Benn waxtaan bu jokkalante bés bu nekk. Ñaari waxtu yu jàngale laata ngay ubbi sa bataaxal. Ba noppi bindal ñaareelu rëdd wi gën a jariñ, mooy li mu am te nga xam ne doo ko topp: dëkk bi mu nekk, ni mu nangoo tukki ñaari téeméeri guddi ci at, ak bëgg-bëggam ci liggéey bu koy lekk ay weekend. Rëdd woowu mooy li di soppi mengale ba mu doon ab yoon, te du benn masin bu ñuy dawal te du dem fenn.
Ba noppi xoolal jamono ji ak dëgg. Su fekkee juróom-ñetti at la am fi te yaw ñaar nga am, mengale gu jub gi mooy mengale ak seen ñaareelu at, te loolu lu néew a ci rafet waaye lu ëpp a ci jariñ.
Ndax war naa bàyyi topp seen xibaar rekk?
Ay yoon waaw, ni jumtukaay bu ñu def ay fan yu ñu xàmmele. Su fekkee benn feed dafay yàq ñaari waxtu ci sa suba bés bu nekk, tëjal ko benn weer bi ngay def sa benn aada, te tegal fan wu mu jeexe ni nga koy defe ci lépp lu nga fas yéene.
Li mu dul mooy ab pexe. Tëj gi dafay génne xibaar bi ànd ak metit wi, te xibaar boobu moo tax nga doon xool ci njëlbéen. Ku la jiitu ñaari at ci wàll wi nga liggéey ci mooy benn ci wàll yi gën a baax yi nga mën a am, mu dul fey, te mu ngi génne ay yoonam ci kanamu ñépp. Fey loolu ba fàww ngir yég lu gën a neex ci talaata, njënd bu jafe la.
Filtar bu gën a baax bi dafay séddale ci li ñu génne, du ci nit ki. Dencal komptu yi di wone liggéey bi ngay def ba mu jeex te di leeral nan lañu ko defe, te bàyyi komptu yi di génne njeexital rekk. Xàjjale googu ànduwul ak kiñaan, mu ngi ànd ak ndax mën ngaa jëfe li ngay jàng.
Lan laay def ci yég gi ci boppam?
Waxal ko lu wóor, ci kaw, ci li mu def dëgg-dëgg. Mooy yoon wi gën a gaaw ngir soppi nit ku nga doon natt sa bopp ci moom ba mu doon nit ku xam sa tur, te benn kàddu rekk lay jar.
Sart bi jar na fàttaliku: cant gu leeru ay riir la, te tudd li nit def dëgg-dëgg, ci kanamu ñi seen xalaat am solo ci moom, mooy xew-xew bu réy ci dundu liggéeyam te du jariñ ki koy joxe dara lu muy yég. Du "dalal jàmm". Lu jege lii la: wàll bi nga defaraat yoonu tàmbali bi ngir ñi bees laata ñuy génne, moo tax lim bi toxu, te wax naa ko ekib bi.
Am na firnde ci ni mbir mi di deme. Grant ak Gino gis nañu ci ñeenti saytu, boole ci gëstu bu ñu def ci ñiy wut ndimbal xaalis, ne ku ñu sant dafay yokk li muy dimbali gannaaw ga, te li ko doon waral mooy yég ne mbooloo mi teral na la, du yég ne yaa gën a mën. Teral la nga mën a joxe te fey ko dara, te dafay soppi li nit ñi di def ci kanam.
Ki sos KEEP CALM dafa ko wax ci boppam: dafa ne benn ci li waral ndamam mooy wut jamono ngir jàngale, digal, yékkati, sant te taxawu nit ñi ko wër, def ko ci yoon wi yépp te du gannaaw bi mu àggee. Li ko delloo, fukki yoon la ci li mu joxe woon. Loolu mooy li mu wax ci dundam, du sart bu kenn mën a dig kenn. Li ñu werantewul mooy njëg gi, te benn kàddu bu leer bu ñu wax fu mu am solo la.
Mengale jumtukaay la, kon jàppal ko ci làmmiñam
Kenn laaju la nga wàññi sa namm walla nga gëstu bët. Version bi lay defar ku gën a baax dafa gàtt te dafa jub.
Laajal lu mu doon def ci sa tolluwaay. Jëlal benn aada te def ko benn weer. Tuddal benn mbir mu mu am te doo ko topp. Yónneel ko benn kàddu bu leer ci liggéey bi ci boppam.
Defal loolu ñetti walla ñeenti yoon ci at ak ñi la jiitu tuuti, te dara ci sa tabax dina soppiku. Dinga mujj am benn yoon, ay ndogal yu nga fas ak sa yéene te du yu ñëw rekk, ak ab mbooloo mu ndaw mu la jiitu mu xam ku nga doon dëgg-dëgg. Ci juróomeelu at bi, mbooloo moomu moo gën a jar aada bu ci nekk ci limu bi.
Sources
- Psychological Bulletin, A social comparison theory meta-analysis 60+ years on
- Journal of Personality and Social Psychology, Superstars and Me: Predicting the Impact of Role Models on the Self
- Journal of Personality and Social Psychology, A little thanks goes a long way: Explaining why gratitude expressions motivate prosocial behavior