Am na benn gitaar bu nekk ci suufu lal, ci mbalam, ñeenti weer ci ginnaaw. Boroom bi duy fen bu waxee ne dafa bëgg a gën a tëgg. Jënd na ko ci yoonam, neex na ko ni mu ko yége, te mën na ba tey xool ci xelam moom miy tëgg bu baax ci ñaari at. Bëgg-bëgg bi dëgg la te pexe bi baax na. Waaye gitaar bi mu ngi fukki tànk ak benn ak benn fermetiir sori, te fukki tànk ak benn dafa gën a sori ci li mu nirool bu waxtu wi tollee ci juróom-ñeenti waxtu ci guddi.
Lii mooy saafara bi gën a yomb ci lépp lu jëm ci sàmm sa bopp, te li ko ëpp ci yaram ak bérab la sukkandiku. Sàmm sa bopp, li ëpp ci moom, bérab la. Toxal jumtukaay bi, jikko ji topp ko. Ku di jàng bés bu nekk dafa gëna am etaseer bu baax, du jikko ju gën a rafet. Li ci topp du la laaj nga gën a ko bëgg, ndaxte bëgg nga ko ba noppi.
Ñaata tànk lañu war a nekk diggante man ak aada bi?
Ñett walla lu ko gën a néew, bu ñu leen limee ci dëgg li dale ci fu nga toog dëgg-dëgg ba ci jëf bi njëkk bu wóor. Bu weesoo ñett, aada bi dafay laaj ndogal bu bees yoon wu nekk, te ndogal yi ñoo jafe.
Limal leen bu baax, léegi, ci kaw baat. Jóg mooy benn. Dem ci néegu nelaw bi mooy ñaar. Sukk, génne mbal mi, ubbi fermetiir bi, jël gitaar bi, wut penn bi, jubbanti kordo yi: aada boobu mu ngi toog ci ginnaaw juróom-ñetti tànk. Mengaleel ko ak gitaar bu nekk ci taax bu jege toogu bi nga toog ba noppi, bu ñu jubbanti, ak penn bi ci loxob toogu bi. Benn nit, benn bëgg-bëgg, benn ngoon, waaye jot yu wuute lool.
Bindal lim bi ci aada bu nekk bu am solo ci yaw. Lim bi mooy leeral bi. Lu tollu ci ñeent walla lu ko ëpp du jafe-jafeem cofeel bu ñuy xaar xol bu gën a baax. Jafe-jafeem tëralin la bu ñuy xaar fukki simili ngir tëralaat, te fukki simili njëg la nga mën a fey ci guddi gii.
Defal lim boobu itam ci geneen wet, ci li ngóor léegi. Telefon bi mu ngi ci tus tànk, ndaxte mu ngi ci sa loxo. Tele bi mu ngi ci ñaar. Mbir mi nga di wax ne dinga ko def mu ngi ci juróom-ñett. Kenn du tànn ci seen biir ci njariñ ju wér ci jeexitalu bés bu gudd. Li gën a jege lañuy tànn, ba noppi ñu leeral tànneef bi ci seen bopp ci làkku jikko.
Lu tax toxal benn jumtukaay di soppi li may def?
Ndaxte ci bés yu ordinaire, li jege moo gën li nga fas yéene. Benn gëstu bu Cochrane bu 2019 bu dajale ñaar-fukki jéem ak ñeent gis na ne teg lekk gu sori dafay wàññi lu nit ñi ciy lekk, te ñi ko bind wax nañu ne wóor gi ci firnde boobu néew na.
Jàngal loolu ni wone gu doxalin bi, du ni dige ci sa gitaar. Jéem yooyu yépp dañu leen def ci butik, ci restoraŋ walla ci laboratoire, du ci néegu ganale, te ñépp ci lekk lañu doon wax, ndaxte ñi def gëstu bi gisuñu jéem yu jariñu ci geneen mbir. Waaye jumtukaay bi ñuy natt moom la nga ngay tàllal. Beneen gëstu bu ci jëm, ci li ñi ko bind di tudde bérab yu ndaw yi, wax na ne fu jumtukaay bi toog dafay jëf ci jikko ji ci wàll bu bare, ci yoon yu ne kimtiñ, te du laaj nit ki mu ci xalaat.
Loolu xibaar bu baax la, ndaxte doole joojale dafay dem ci wet wi nga ko jubbanti. Yaw miy jóg ci juróom-ñaari waxtu ci suba du mën a jëlee mbal mu ñu tëj mu nekk ci suufu lal. Waaye yaw moomu, ci lu wóor, dina jël gitaar bu nekk ci wàllu loxoom.
Lan laa war a jëkk a toxal?
Toxalal jumtukaay bi nga bëgg a jëfandikoo, bu ko defee dindi tagg bi taxaw ci kanamam. Ci toftal googu, ndaxte bu njëkk bi benn simili rekk lay jël te mooy jënd li ëpp ci njeexital li.
Dàll yi ci wetu bunt bi, du ci armuwaar bi. Butéelu ndox bu ñu fees guddi gi weesu te taxaw ci taabal bi. Càkkaay bu diis ci koñu néeg bu ngay jaar, du ci garaas bi. Téere bi ci kaw oreeyee bi. Gitaar bi ci taaxam. Kaye bu ubbeeku ak bopp bi tëdd ci kawam. Denc mooy fu aada yi di dem ba ñu leen fàtte, te mbal, tirwaar walla etaseer bu kawe denc la, fu mu setee setee.
Bu ko defee, faral liggéey yu ndaw yi laata. Jubbantil kordoy gitaar bi ci guddi gii. Sarsel montar bi. Defaral sak bi te teg ko fu say tànk di jaar. Lii lépp du lu ñu ci waaru, te loolu moo tax mu di dox, ndaxte lenn ci moom laajul nga soppiku doon beneen nit suba ci suba si.
Naka laa mën a defe mbir mi ma bëgge lu néew mu gën a jafe a jot?
Tegal benn tànk bu jafe ci kanamam, ak benn jumtukaay bu wóor diggante yaw ak moom su nga ko mënee. Benn tànk dafay faral di doy, ndaxte limu boobu la tax nga jëlul gitaar bi mooy tax nga jëlul telefon bi.
Sarsel telefon bi ci beneen néeg ci guddi gi. Génnal ci kontu bi. Dindil aplikaasioŋ bi ci ekraŋ bu njëkk bi ngir ubbi ko laaj benn wut. Tegal lekk gu neex gi ci etaseer bu kawe bi te teg doom-i-garab yi ci tolluwaayu bët. Lii lépp du doole ci xol te du mbugal. Dafay toxal njëg li, jële ko ci saa su fitna bi di dikk, fu nga gën a néew doole, yóbbu ko ci ngoon gu dal, fu nga néewul doole.
Am na benn gis-gis bu jariñ fii. Ci benn gëstu bu 2023, ñeent-fukki ndongo ak ñaar am nañu tolluwaay bu suufe ci benn nattu bu toppatóo bu yomb bu seen telefon bu ñu fey nekkee ci taabal bi ci seen wet, ci li ñu ame bu mu fa nekkul faf. Teg telefon bi feneen du jëf ju sell. Benn tànk bu jafe la bu lay jëndaat wàll ci sa toppatóo ci waxtu wi ngay jéem a aar.
Kon lu ma war a def su ma bérab bi tuutee walla ñu bokk ko?
Kon jëfandikool benn mbal ci bérab bu benn néeg, te tànnal benn tuuti bérab ci bérab bu benn koñ. Sak bu ñu defar te nekk ci wetu bunt bi, benn kartoŋu dàll ci etaseer bi, benn palaato ci taabal bi: aada dafa soxla bérab, te bérab mën na tuuti lool.
Ci kër gu ñu bokk, waxal tëralin bi ci kaw baat ngir mu mën a des ak ñeneen ñi. Taaxu gitaar bi fii la nekk. Basaŋ bi ci suufu toogu bii la dëkk. Kuroo bii sakku spoor bi la moom. Bérab mooy wàll bi di dellu ginnaaw ci anam bu ne tekk ci diirub benn weer, te dafay gaawe dellu bu kenn xamul woon ne ndogal la ci njëlbéen.
Su nga di tukki, sart bi dafay tukki ànd ak yaw. Jumtukaay bi mooy jëkk a dugg ci saag bi, du mujj: benn bàndu spoor, benn téere bu woyof, benn kaye, walla bu ndaw ci mbir mi. Aada bi di dund ba tukki bi jeex mooy bi amoon bérab ci biir walis bi laata tukki bi di tàmbali.
Bérab bi dafay dëgër ci bés yi cofeel bi dëgërul
Bëgg nga lii ba noppi. Nit ku yenu benn yéene ju wér ay weer soxlawul beneen waxtaan ci bëgg ko, te bind bii du ko ko jox. Li mu soxla mooy mbir mu baax mi doon mbir mi gën a yomb ci néeg bi, ngir moom miy nekk ci talaata bu ordinaire, mu sonn, juróom-ñetti waxtu ci biir bés bu metti, mu def ko ba noppi te yégatul ne dafa jël ndogal.
Defal tëralaat gi benn yoon, ci guddi gii, ci lu tollu ci fukki simili. Bu ko defee, bàyyil néeg bi yenu ko ci at mi di ñëw te teg sa doole fu mu war a nekk, di ci jàngu bi, du ci werante bi ci ndax dangay jàng am déet. Loolu mooy ni nit di gëne dugg ci liggéey te gën a sax, te dafay tàmbali ci génne benn jumtukaay ci benn mbal.
Sources
- Cochrane Database of Systematic Reviews (via PubMed Central), Altering the availability or proximity of food, alcohol, and tobacco products to change their selection and consumption
- BMC Public Health (via PubMed Central), Altering micro-environments to change population health behaviour: towards an evidence base for choice architecture interventions
- Scientific Reports (via PubMed Central), The mere presence of a smartphone reduces basal attentional performance