ਤੁਸੀਂ ਦੌੜਨ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਉਹ ਲੜੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਣ ਸੀ। ਹੁਣ ਓਹੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਿਗਾੜ ਲਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕਰਨੀ।
ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆ ਉਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਖੁੰਝੀ ਹੋਈ ਦੌੜ ਨਹੀਂ। ਖੁੰਝੀ ਦੌੜ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਹਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਖੁੰਝਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਸਫ਼ਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਔਖੀ ਗੱਲ ਸਿਰ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਂ ਆਦਤ ਹੀ ਛੁੱਟਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ। ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆਦਤਾਂ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਖੁੰਝਦਾ। ਉਹ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਖੁੰਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਤੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁੰਝਣਾ ਨਹੀਂ ਡੋਬਦਾ
ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਜਿਹਾ ਜਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਲੜੀ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ "ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਗੜ ਹੀ ਗਿਆ," ਸੋ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਇੱਕ ਛੱਡਿਆ ਦਿਨ ਛੱਡਿਆ ਹਫ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਸਕੁਟ ਪੂਰਾ ਡੱਬਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁੰਝਣਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਨੁਕਸਾਨ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਈ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਕੀਤਾ।
ਆਦਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ James Clear ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੁੰਝਣਾ ਹਾਦਸਾ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰ ਖੁੰਝਣਾ ਨਵੀਂ ਆਦਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੁਝ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਾੜ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦਾ ਗੇੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਅਸਲ ਹੁਨਰ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਨਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੁੰਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਫੜ ਲਵੋ ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸੌਖਾ ਨਿਯਮ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਕਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਨਾ ਖੁੰਝੋ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੁੰਝ ਗਿਆ, ਚਲੋ ਠੀਕ ਹੈ। ਬੱਸ ਅਗਲਾ ਨਾ ਖੁੰਝੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਦਾਗ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਾਂਹ ਕਰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੁੱਟਿਆ ਦਿਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੁਹਾਡਾ ਨਵਾਂ ਆਮ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਓਨੀ ਨਰਮੀ ਕਰੋ ਜਿੰਨੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ
ਖੁੰਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਭਾਵਨਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਬਕ ਮਾਰੋ, ਪਛਤਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ, ਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਕਸਰ ਉਲਟੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁੰਝਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ, ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਖੁੰਝ ਬਾਰੇ ਘੱਟ ਕੌੜੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੱਸੇ। ਫ਼ਰਕ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਘੱਟ ਪਛਤਾਵਾ। ਜਦੋਂ ਪਛਤਾਵਾ ਘਟਿਆ, ਤਾਂ ਇਰਾਦਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਗੱਲ ਖ਼ੁਦ-ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਾਰ Kristin Neff ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌਖੇ ਕਦਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਨੀ, ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਜੂਝਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਔਖੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ ਨਹੀਂ। ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਰਮ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਵੱਧ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਕੋਈ ਆਦਤ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਇਉਂ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਵੇਖੋ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਜੋ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਨਾਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਹੋਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਓਸੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ।
ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਸੌਖਾ ਰਾਹ
ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੋ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਲਗਭਗ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੌਖਾ ਬਣਾਓ। ਟੀਚਾ ਜਾਦੂ ਤੋੜਨਾ ਹੈ, ਗੁਆਚਿਆ ਸਮਾਂ ਭਰਨਾ ਨਹੀਂ।
- ਅਗਲੇ ਕਦਮ ਨੂੰ ਏਨਾ ਛੋਟਾ ਕਰੋ ਕਿ ਨਿੱਕਾ ਲੱਗੇ। ਪੂਰਾ ਵਰਕਆਊਟ ਨਹੀਂ, ਬੱਸ ਬੂਟ ਪਾ ਕੇ ਨੁੱਕਰ ਤੱਕ ਤੁਰ ਆਓ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਬੱਸ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਨਾਸ਼ਤਾ। ਏਨਾ ਛੋਟਾ ਕਦਮ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਟਾਲ ਹੀ ਨਾ ਸਕੋ।
- ਇਹ ਅੱਜ ਕਰੋ, ਸੋਮਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਖੁੰਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੰਮਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਮੌਕਾ ਅਗਲਾ ਘੰਟਾ ਹੈ, ਅਗਲਾ ਹਫ਼ਤਾ ਨਹੀਂ।
- ਪਾੜੇ ਦੀ "ਭਰਪਾਈ" ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ। ਹੁਣ ਦੁੱਗਣੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਖੁੰਝੇ ਦਿਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਦਤ ਕਰਜ਼ੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹੋ ਓਥੋਂ ਹੀ ਚੁੱਕੋ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।
- ਹਲਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਠੋਕਰ ਕਿਉਂ ਖਾਧੀ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਥੱਕੇ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਰੁੱਝੇ, ਜਾਂ ਟੀਚਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ? ਆਦਤ ਦਾ ਛੋਟਾ, ਵੱਧ ਨਰਮ ਰੂਪ ਓਦੋਂ ਵੀ ਨਿਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੌਖੀ ਜਿੱਤ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਉਸ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋ।
ਜਦੋਂ ਖੁੰਝਣਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ
ਕਈ ਵਾਰ "ਮੈਥੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖੁੰਝਦਾ ਹੈ" ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਏਨੇ ਨਿਚੜੇ ਹੋਏ ਹੋ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰੁਟੀਨ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀ, ਜਾਂ ਸਭ-ਕੁਝ-ਜਾਂ-ਕੁਝ-ਵੀ-ਨਹੀਂ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਵਿੱਚ ਰਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਰ ਖੁੰਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਆਦਤ ਵਾਲੇ ਨੁਸਖ਼ੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੁੱਝੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਢਿੱਲਾ ਮੂਡ, ਬਰਨਆਊਟ, ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਭਾਲ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੱਥ ਵਧਾਉਣਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਇਹ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਕਦਮ ਹੈ, ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਵਾਲਾ ਵੀ।
ਪਰ ਅੱਜ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੂਰੀ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੱਸ ਦੋ ਵਾਰ ਨਾ ਖੁੰਝਣਾ ਹੈ। ਬੂਟ ਪਾਓ। ਢੰਗ ਦਾ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕੋ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕਿ ਖੁੰਝਣਾ ਬੱਸ ਖੁੰਝਣਾ ਸੀ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੋ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਏਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- British Journal of Health Psychology (via PMC), Does self-compassion help to deal with dietary lapses among overweight and obese adults who pursue weight-loss goals?
- James Clear, Avoid the Second Mistake
- Kristin Neff, Self-Compassion, What Is Self-Compassion?