ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਵੇਰ ਸੈਰ ਕਰੋਗੇ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਔਖੀ ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਪੈ ਗਈ, ਬੱਚਾ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਦੁਪਹਿਰ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਸੈਰ ਹੋਈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਕੱਲੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਗਲੇ ਪਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਗੜ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਹ "ਸਭ ਵਿਗੜ ਗਿਆ" ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਇੱਕ ਖੁੰਝੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਾਰਾ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੀਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਝ ਚੱਲਦਾ ਹੈ: ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਕਦੇ ਨਾ ਖੁੰਝੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੁੰਝ ਗਏ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਸ ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਵੀ ਖ਼ਾਲੀ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਇੱਕ ਖੱਪਾ ਅਪਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਖੱਪੇ ਨਵੀਂ ਆਦਤ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਦਾ
ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਹੈ। University College London ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋਣ ਲੱਗਣ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਲਗਭਗ 66 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਹਰ ਬੰਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ, ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ-ਪਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦੁਹਰਾਓ ਨਾਲ। ਇਹ ਕੋਈ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਟੁੱਟਦੇ ਸਾਰ ਬਿਖਰ ਜਾਵੇ। ਜਿੰਨੀ ਤਰੱਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਉਹ ਇੱਕ ਖ਼ਾਲੀ ਦਿਨ ਨਾਲ ਗ਼ਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਲਈ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕੜੀ ਪਾਟਦੇ ਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ। ਪਰ ਆਦਤਾਂ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਪਗਡੰਡੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੇ, ਪਗਡੰਡੀ ਫਿਰ ਵੀ ਕੱਲ੍ਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨਾ ਤੁਰੋ, ਤਾਂ ਘਾਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਉੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਪੂਰਨ ਬਣੋ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਗਡੰਡੀ ਮਿਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਓ।
ਇਹ ਨਿਯਮ ਕਿਸ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਿਸਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਚੱਕਰ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ "ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ" ਵਾਲਾ ਜਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੰਝ ਬੋਲਦਾ ਹੈ: ਅੱਜ ਤਾਂ ਖੁੰਝ ਹੀ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਹਫ਼ਤਾ ਗਿਆ, ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਸ ਪਲ ਇਹ ਤਰਕ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਭ ਕੁਝ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਮਵਾਰ ਕਦੇ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Mayo Clinic ਦੀ ਆਦਤਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਇਸੇ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਖ਼ਤ, ਸੰਪੂਰਨ-ਜਾਂ-ਕੁਝ-ਨਹੀਂ ਵਾਲੇ ਟੀਚੇ ਹੀ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲਚਕ ਹੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਯੋਜਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਿਸਕਣਾ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਨਰ ਖਿਸਕਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਨਰ ਛੇਤੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਾ ਹੈ।
ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਇਸ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹਦਾਇਤ ਸਿੱਧੀ ਹੈ: ਕੱਲ੍ਹ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੋ ਅੱਜ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹੀ।
ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤਾ ਸੋਚੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਹੈ
ਇਸਨੂੰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਤਰੀਕੇ:
- ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰੂਪ ਤੈਅ ਕਰੋ। ਜੇ ਸੈਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਮਿੰਟ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਗਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ। ਪੰਜ ਉੱਠਕ-ਬੈਠਕ। ਇੱਕ ਸਫ਼ਾ। ਵਾਪਸੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪੈਮਾਨਾ ਇੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੱਸਦਿਆਂ ਹਾਸਾ ਆਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਹੈ।
- ਢਿੱਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖੋ। ਕੈਲੰਡਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੋਟ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬੇਦਾਗ਼ ਟਿੱਕਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜ ਰਹੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਦੋ ਖ਼ਾਲੀ ਖ਼ਾਨੇ ਕਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾ ਬੈਠਣ।
- ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਲਵੋ। ਹੁਣੇ ਤੈਅ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ ਖੁੰਝੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਚਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਜੁਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
- ਦੋਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਵਿਹਾਰ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਖਿਸਕਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਪੂਰਨਤਾਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੰਝ ਗੱਲ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੁੰਝਾ ਬੈਠੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਕਰਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕੱਲ੍ਹ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਖੁੰਝਣਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾਵੇ
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਖੁੰਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਨਾ ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਆਦਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਘੱਟ ਤਾਕਤ, ਮੁਰਝਾਇਆ ਮਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌਖੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ, ਜਿਸਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਦਦ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾਉਣਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ।
ਪਰ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਖੁੰਝਣ ਲਈ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਨਰਮ, ਟਿਕਾਊ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਖੁੰਝਣਗੇ ਹੀ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖੁੰਝਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾਅਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- University College London, How Long Does It Take to Form a Habit?
- Mayo Clinic Press, What Makes a Habit Stick?
- CDC, 3 Steps to Building a Healthy Habit