ਝਟਪਟ ਸੁਝਾਅ
- ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਲੈਣ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮਾ ਕਰੋ।
- ਪੁੱਛੋ: ਹੁਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬੱਸ ਡਰ ਹੈ।
- ਡਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦਾ ਛੋਟੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੋ।
ਚਿੰਤਾ ਉਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬੁਰਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਮਤਿਹਾਨ, ਕੋਈ ਸਕੈਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਡਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਵੱਲ ਤੁਸੀਂ ਉਂਗਲ ਕਰ ਸਕੋ, ਤੇ ਇਹੀ ਹਿੱਸਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੇਚੈਨੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਫ਼ ਵਜ੍ਹਾ ਦੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਓਥੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਓਨਾ ਚਿਰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਡੇਰੇ ਬਣ ਸਕੇ।
ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਲਾਰਮ
ਆਪਣੇ ਉਸ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜੋ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਸਰਸਰਾਹਟ ਸੁਣੀ ਤੇ ਧੜਕਦੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਭੱਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਚ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਮੋਢੇ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਨਾ ਬਚਿਆ। ਚਿੰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ। ਇਹ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਅਲਾਰਮ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਘਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਅਲਾਰਮ ਸੱਚੀ ਅੱਗ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ ਟੋਸਟ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੁਹਾਡਾ ਅਲਾਰਮ ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਸਰੀਰਕ ਖ਼ਤਰੇ ਲਈ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਬੌਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਮੈਸੇਜ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਜਗਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ਿਕਰ ਲਈ ਵੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਖ਼ਤਰਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਓਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਘਾਹ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ ਲਈ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਚਿੰਤਾ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਕਮੀ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਬੱਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸੌਫ਼ਟਵੇਅਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹੋ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਕਿਸੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਦਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਮਿਗਡਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਈਪੋਥੈਲਮਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ Harvard Health ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਐਮਿਗਡਾਲਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, "ਉਹ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈਪੋਥੈਲਮਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।"
ਓਥੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੂਨ ਵੱਡੇ ਪੱਠਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੱਠੇ ਕੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੜੋ-ਜਾਂ-ਭੱਜੋ ਵਾਲਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਸਰੀਰਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਲੜ ਕੇ ਜਾਂ ਭੱਜ ਕੇ ਬਚ ਜਾਓ।
ਲੜਨਾ ਤੇ ਭੱਜਣਾ ਤਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਘੱਟ ਹੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ: ਜਮ ਜਾਣਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਾਲ ਨਾ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਭੱਜਣਾ, ਸਗੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖੜ੍ਹ ਜਾਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੇ ਠੀਕ ਓਸੇ ਪਲ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਸੀ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਓਹੀ ਬਚਾਅ ਸਿਸਟਮ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਹ ਚੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀ ਗ਼ਾਇਬ ਹੈ: ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਰਫ਼ਤਾਰ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਬਾਰੀਕੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸੋ ਜਦੋਂ ਅਲਾਰਮ ਉੱਚਾ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਸਬੂਤ ਤੋਲਦਾ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰੰਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੇ ਖ਼ਿਆਲ ਏਨੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਏਨੇ ਦੋ-ਟੁੱਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਤੁਸੀਂ ਬੱਸ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੱਧਮ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ।
ਸਰੀਰਕ ਅਹਿਸਾਸ ਅਸਲੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਪਲ ਬੇਜ਼ਰਰ ਵੀ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਬੇਹੱਦ ਬੇਆਰਾਮ ਹੋਣ। ਦੌੜਦਾ ਦਿਲ, ਕੱਸੀ ਹੋਈ ਛਾਤੀ, ਕੰਬਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ, ਭੱਜ ਜਾਣ ਦੀ ਖਿੱਚ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੱਸ ਆਵਾਜ਼ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਉੱਚੀ ਕਰ ਕੇ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਝਟਕੇ ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਹਤ ਲਈ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਦੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲੂ ਰਹਿਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਓਹੀ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਫ਼ਿਕਰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਬਚਾਉਣਾ ਸੀ।
ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਨਹੀਂ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਇੰਝ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫ਼ਰਕ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਡਰ ਉਸ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ, ਹੁਣੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਲੇਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜਦੀ ਕਾਰ। ਝਪਟਦਾ ਕੁੱਤਾ। ਡਰ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਮੁੱਕਦੇ ਸਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਸ ਖ਼ਤਰੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲੇ ਆਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਨਾ ਆਵੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਫ਼ੇ ਤੇ ਬੈਠੇ ਵੀ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਨਾ ਲੜਨ ਲਈ ਕੁਝ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਲਈ, ਸੋ ਸਰੀਰ ਨੇ ਜੋ ਊਰਜਾ ਜਗਾਈ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਗੇੜੇ ਲਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਤਰਾ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੱਭਣਾ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤਰਾ ਸੱਚਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਮਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੇਚੈਨੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ: ਕੀ ਇਹ ਹੁਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਲਈ ਤਣਿਆ ਬੈਠਾ ਹਾਂ? ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਹਿਸਾਸ ਗ਼ਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਥੋੜ੍ਹੀ ਢਿੱਲੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਫ਼ਿਕਰ ਕਿੱਥੇ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਕੁਝ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੰਮ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਹੌਲੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਕਸਦ ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤਾਂ ਫਿਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਲਕੀਰ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅਨੁਪਾਤ, ਟਿਕਾਅ ਤੇ ਕੀਮਤ।
- ਅਨੁਪਾਤ। ਫ਼ਿਕਰ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਹਾਲਾਤ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
- ਟਿਕਾਅ। ਤਣਾਅ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। National Institute of Mental Health ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ "ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।"
- ਕੀਮਤ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਨੀਂਦ, ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਮ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਮੇਤ।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਮਲਾ ਕਿਸੇ ਔਖੇ ਦੌਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਜੇ ਇੰਝ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਹੈ। NIMH ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ ਤੇ ਬਾਲਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਆਮ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਰਲਾਈਜ਼ਡ ਐਂਗਜ਼ਾਇਟੀ ਡਿਸਆਰਡਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਕਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਨਿਕ ਡਿਸਆਰਡਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾ, ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਡਰ ਜਾਂ ਫ਼ੋਬੀਆ।
ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ। ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕੇ।
ਇਹ ਪੱਕੇ ਪੈਰ ਕਿਉਂ ਜਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਬਚ ਕੇ ਲੰਘਣ ਦਾ ਜਾਲ
ਸਾਰੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਓਹੀ ਇੰਜਣ ਹੈ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਫ਼ਿਕਰ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਚਲਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਬਚ ਕੇ ਲੰਘਣਾ।
ਇਹ ਇੰਝ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੋ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਪਾਰਟੀ, ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਕਾਲ, ਉਹ ਹਾਈਵੇ, ਉਹ ਈਮੇਲ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਖੋਲ੍ਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਪਲ ਤੁਸੀਂ ਬਚ ਕੇ ਲੰਘਦੇ ਹੋ, ਚਿੰਤਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗਣਾ ਬੜਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦਿਮਾਗ਼ ਨੋਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸਬਕ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਚੀਜ਼ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਸੋ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਬੇਚੈਨੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਛੇਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਖਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਰ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਰਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਚ ਕੇ ਲੰਘਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿੱਖਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਗੱਲ ਝੱਲਣਯੋਗ ਸੀ, ਕਿ ਜਿਸ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਡਰਦੇ ਸੀ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਟਿਕੇ ਰਹੋ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਬਕ ਜੋ ਅਲਾਰਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਕਦੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁਰਾ, ਜਿਸ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਚਦੇ ਹੋ ਉਹ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੱਡਿਆ ਹਾਈਵੇ ਕਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਠੁਕਰਾਇਆ ਸੱਦਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਡਰ ਦੇ ਮੇਚ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਠੀਕ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਰਦਾਰ ਇਲਾਜ ਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਬਚਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਲਟਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਝੱਲਣਯੋਗ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇ: ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦਾ ਛੋਟੇ, ਸਹਾਰੇ ਵਾਲੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਦਿਮਾਗ਼ ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕੇ ਜੋ ਉਸ ਕੋਲ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਾਗਨਿਟਿਵ ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਥੈਰੇਪੀ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੁਝ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਾ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਲਾਰਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਉਸ ਪਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਹੌਲਾ ਕਰੋ। ਲੰਮਾ, ਹੌਲਾ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਿੱਧੇ ਲੀਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਲੜੋ-ਜਾਂ-ਭੱਜੋ ਵਾਲੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਲੈਣ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮਾ ਰੱਖੋ ਤੇ ਕੁਝ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਓ।
- ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਦਿਓ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ "ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਲਾਰਮ ਸਿਸਟਮ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨਹੀਂ" ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਉਸ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਹਿੱਲੋ-ਜੁੱਲੋ। ਤਣਾਅ ਵਾਲੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਊਰਜਾ ਜਗਾਈ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੈਰ, ਜਾਂ ਹੱਥ ਝਟਕ ਲੈਣਾ ਵੀ, ਉਸ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜੋ। ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੋ ਜੋ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਰ ਜੋ ਸੁਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਲਪੇ ਹੋਏ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ ਟਿਕ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੁਸਖ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮੀ ਖੇਡ ਵੱਧ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ, ਢੰਗ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਤੇ ਕੈਫ਼ੀਨ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮ, ਇਹ ਸਭ ਮੂਲ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਹੌਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਲਾਜਯੋਗ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਾਲੀ ਥੈਰੇਪੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਗਨਿਟਿਵ ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਥੈਰੇਪੀ, ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਵਾਈ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਖ਼ਬਰ, ਜਿਵੇਂ NIH ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਹਤ ਰਸਾਲਾ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ "ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।"
ਹੋਰ ਮਦਦ ਕਦੋਂ ਲੈਣੀ ਹੈ
ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਦੀ "ਇਜਾਜ਼ਤ" ਲੈਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਨੀਂਦ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਏਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਡੀਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾ-ਝੱਲਣਯੋਗ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
ਛੇਤੀ ਗੱਲ ਕਰੋ ਜੇ ਫ਼ਿਕਰ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜੇ ਇਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਜਾਂ ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰੀ, ਢਿੱਲਾ ਮੂਡ ਵੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਗੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਥਾਇਰਾਇਡ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ।
ਤੇ ਜੇ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਆਲ ਇੱਥੇ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵੱਲ ਮੁੜਨ, ਤਾਂ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਓਹੀ ਪਲ ਸਮਝੋ ਜਦੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸੰਕਟ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਤੋਂ, ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਤੋਂ। ਇਹ ਉਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਕ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਢੋਣਾ ਪੈਣਾ।
ਚਿੰਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਅਲਾਰਮ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਕਸਦ ਅਲਾਰਮ ਪੁੱਟ ਸੁੱਟਣਾ ਨਹੀਂ। ਮਕਸਦ ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਏਨੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਸਕੋ, ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਕਰ ਸਕੋ, ਤੇ ਆਪ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕੋ ਕਿ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਤੇ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਸਰੋਤ
- National Institute of Mental Health, Anxiety Disorders
- NIH MedlinePlus Magazine, Anxiety: What you need to know
- Harvard Health, Understanding the stress response
- Mayo Clinic, Anxiety disorders, Symptoms and causes